Một cánh én nhỏ, chẳng làm nên mùa xuân…

Tiếp cận dịch vụ hệ sinh thái và đánh đổi giữa các dịch vụ hệ sinh thái hướng tới phát triển bền vững  

  RSS

hnthang
Estimable Member Admin
Joined:2 years  ago
Posts: 178
10/10/2017 2:54 pm  
Dịch vụ hệ sinh thái (HST) là các lợi ích mà HST mang lại cho con người. Các lợi ích đó chia làm các nhóm: Dịch vụ cung cấp như thực phẩm và nước; Dịch vụ hỗ trợ như hình thành đất và chu trình dinh dưỡng; Dịch vụ điều tiết như: điều tiết lũ lụt, hạn hán, chống xói mòn đất và dịch bệnh; Dịch vụ du lịch và văn hóa như: giá trị du lịch, giải trí, nghiên cứu, tôn giáo và các lợi ích phi vật chất khác. Để khai thác các lợi ích đó, con người đã đưa ra các sự lựa chọn hay quyết định về quản lý liên quan đến các HST. Do đó, các quyết định hay sự lựa chọn về quản lý thường làm thay đổi chức năng và dịch vụ mà HST cung cấp.
 
1. Giới thiệu

Thuật ngữ đánh đổi dịch vụ HST cũng đang trở nên phổ biến trên thế giới và Việt Nam. Chẳng hạn, việc chuyển đổi lớn các diện tích đất rừng tự nhiên ở khu vục Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam để trồng cao su, hay việc chuyển đổi các loại hình như khu rừng đặc dụng sang rừng sản xuất để trồng rừng, để làm đường giao thông, khai thác khoáng sản, xây dựng nhà máy thủy điện là các ví dụ điển hình về các quyết định đánh đổi giữa các dịch vụ HST.
 
Trong thập kỷ qua, Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển đang phải đối mặt với các thách thức trong việc ra quyết định khó khăn liên quan đến các HST. Nhiều tranh luận ở các cấp quốc tế, quốc gia và địa phương trong việc ra quyết định đánh đổi giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, các xung đột về lợi ích ở các cấp hay lợi ích của các nhóm khác nhau, hay sự phân bổ giữa được và mất giữa các nhóm ngày càng rõ rệt và thách thức các nhà quản lý trong việc ra quyết định. Trong bối cảnh đó, các quyết định mang tính đôi bên cùng có lợi (win-win) được dùng phổ biến như một thuật ngữ mang tính thỏa hiệp và lý tưởng hóa các quyết định khó khăn. Tuy nhiên, cách tiếp cận thỏa hiệp này đã và đang dẫn đến nhiều hệ lụy và thách thức cho nhà quản lý và đòi hỏi một sự nhìn nhận thâu đáo từ nhiều góc độ trong quá trình ra quyết định.
 
Bài viết này muốn nhấn mạnh ý nghĩa của tiếp cận dịch vụ HST và tiếp cận đánh đổi trên cơ sở tổng hợp các bài học liên quan trong nước và quốc tế nhằm hướng tới nền Kinh tế xanh và bền vững.
 
2. Các hệ lụy từ các quyết định đánh đối giữa bảo tồn và phát triển ở các nước trên thế giới và Việt Nam
Tiếp cận dịch vụ HST được định nghĩa là sự lồng ghép dịch vụ HST trong việc ra quyết định bằng cách sử dụng các công cụ đánh giá khoa học để xem xét sự phụ thuộc và tác động của con người tới dịch vụ HST và lồng ghép các giá trị dịch vụ HST vào việc ra quyết định. Theo báo cáo Đánh giá Hệ sinh thái Thiên niên kỷ, đánh đổi là các quyết định và lựa chọn quản lý làm thay đổi chức năng và dịch vụ mà HST cung cấp.
 
Bài học quốc tế
Phát triển cây nhiên liệu sinh học ở Peru: Năm 2007, Peru xây dựng Chiến lược Phát triển nhiên liệu sinh học với các mục tiêu chính là sản xuất nhiên liệu sạch để giảm phát thải khí nhà kính, tạo công ăn việc làm cho nhân dân địa phương (trồng cây, việc làm trong nhà máy chế biến) và phát triển một ngành năng lượng mới. Theo đó, tỷ lệ các loại nhiên liệu sinh học là 2% biodiesel vào năm 2009, 7,8% ethanon năm 2010 và 5% biodiesel năm 2011. Để đạt được mục tiêu, nhiều công ty trong và ngoài nước đã đầu tư để trồng, chế biến và xuất khẩu các loại cây nhiên liệu sinh học. Đã có khoảng 322.500 ha đất nông nghiệp và lâm nghiệp được chuyển đổi để trồng các loại cây nhiên liệu sinh học như mía đường, dầu cọ, jatropha, cải dầu. Tuy nhiên, hiện nay Peru đang phải đối mặt với một loạt các hệ lụy về mặt xã hội và môi trường như mất rừng, khan hiếm nước, xung đột về sở hữu đất với cộng đồng, an ninh lương thực. Chẳng hạn, giá cả lương thực tăng tới 70 - 75% do việc chuyển đổi các diện tích đất nông nghiệp sang trồng độc canh cây nhiên liệu sinh học. Ngoài ra, mất rừng và mất đa dạng sinh học do chuyển đổi để trồng cây nhiên liệu sinh học cũng là vấn đề lớn. Theo kết quả nghiên cứu của Vic-tor H Gutierrez-Velez và cộng sự (2010), trong giai đoạn từ 2000 -2010, Peru mất khoảng khoảng 1,3% tổng diện tích đất rừng tương ứng với 147.000 ha để phát triển riêng cây dầu cọ, trong đó phần lớn xảy ra trong giai đoạn 2006 - 2010.
 

Bài học này cho thấy, Chiến lược đưa ra các mục tiêu đôi bên cùng có lợi (win-win) như vừa giảm phát thải khí nhà kính bằng phát triển các nguồn nhiên liệu sạch và tái tạo cũng như tạo công ăn việc làm và xóa đói giảm nghèo nhưng đã gây nên một loạt các hệ lụy có tính lâu dài.
Đập thủy điện Tam Hiệp, Trung Quốc: Xây dựng đập thủy điện Tam Hiệp với mục tiêu chính là kiểm soát lũ (dịch vụ điều tiết lũ) và sản xuất điện năng. Có thể thấy, kiểm soát lũ vô cùng quan trọng đối với sự thịnh vượng của hàng triệu người, hầu hết là nông dân trồng lúa sống ở vùng đồng bằng châu thổ sông Trường Giang. Việc xây dựng thủy điện này sẽ kiểm soát các con lũ lớn ở sông Trường Giang. Tuy nhiên, nó lại gây ra các tác động như làm gia tăng mạnh bệnh sán máng ở khu vực gần Chongqing do làm giảm tốc độ dòng chảy. Bên cạnh đó, khả năng tự làm sạch của sông Trường Giang đối với nước thải công nghiệp và nước thải sinh hoạt cũng suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt chất lượng nước ở các khu vực có lòng sông dài và hẹp cũng sẽ giảm mạnh. Hơn thế nữa, việc hình thành đập Tam Hiệp sẽ gây ngập, buộc phải di dời khoảng 2 triệu người dân, điều này đồng nghĩa với việc làm mất đi các di tích lịch sử, văn hóa. Ngoài ra, các cộng đồng ở thượng nguồn chịu tác động tiêu cực của bệnh sán máng trong khi các cộng đồng ở hạ du được hưởng lợi từ việc kiểm soát lũ.
 
Nhìn chung, bài học này cho thấy, quyết định đánh đổi dịch vụ bằng. Bên cạnh đó, khi các quyết định đánh đổi tập trung tới các phân nhóm dịch vụ nhỏ (trong trường hợp này là kiểm soát lũ và cung cấp năng lượng điện) lại gây hậu quả lớn tới các dịch vụ thứ cấp khác thường bị bỏ qua trong quá trình ra quyết định.
 
Ngư nghiệp và phát triển du lịch ở Caribe (Jamaica và Bonaire): Vùng biển Caribe là nơi cung cấp nhiều dịch vụ HST trên thế giới, đặc biệt là nghề cá và giải trí. Từ năm 1950 - 1970, Jamaica là địa điểm lặn hàng đầu trên thế giới với các rạn san hô che phủ khoảng 90% diện tích các vùng biển nông. Vào những năm cuối thập kỷ 60 của thế kỷ XX, khai thác cá quá mức dẫn tới suy giảm 80% lượng cá ở khu vực này. Đầu những năm 1980, cơn bão Alen đã phá hủy diện tích lớn san hô ở Elkhorn và Staghorn. Tiếp đến, năm 1983, một căn bệnh không xác định ở toàn bộ vùng Caribe đã giết chết 99% loài nhím biển - đây là loài tiêu thụ tảo biển cấp một ở các rạn san hô. Do đó rong biển trở nên phát triển mạnh và trở thành loài chiếm ưu thế ở HST rạn san hô chỉ trong vòng 2 năm. Hậu quả là ngành công nghiệp sinh lợi của Jamaca đã bị suy tàn.
 
Sự biến mất hàng loạt của nhím biển ở khu vực dẫn tới sự phát triển mạnh các loài tảo biển ở hầu hết các điểm du lịch, tuy vậy một số ít điểm không gặp phải vấn đề này. Chẳng hạn khu vục ở Bonaire, nơi có sự đa dạng về cá, không gặp phải vấn đề tăng trưởng mạnh của tảo. Quỹ Bảo tồn san hô đưa ra một con số thông kê từ 60.000 đợt khảo sát cá ở rạn san hô cho thấy, khu vực Bonaire được đánh giá xếp thứ 7 trong số 10 khu vực trên thế giới có sự đa dạng về các loài cá, với khoảng hơn 300 loài. Được biết, Bonaire đã ra lệnh cấm đánh bắt cá ở rạn san hô vào năm 1971. Năm 1979, Khu bảo tồn (KBT) biển Bonaire được thành lập để bảo vệ khu vực lặn biển xung quanh các đảo từ ven bờ cho tới độ sâu 60 m. Năm 1992, KBT biển đã bắt đầu cấp phép cho các thợ lặn. Doanh thu hàng năm của hoạt động này (khoảng 170.000 USD) được sử dụng để hỗ trợ quản lý KBT. Các hoạt động kinh tế khác như (khách sạn, nhà hàng, công ty cung ứng dịch vụ lặn biển...) cùng với KBT đã thu hút tới 10.000 du khách mỗi năm và mang lại tổng doanh thu hàng năm lên tới 23 triệu USD. Trong khi đó chi phí để quản lý KBT chỉ khoảng dưới 1 triệu USD mỗi năm.
 
Chính vì vậy, bảo vệ các loài cá là những loài tiêu thụ tảo biển để điều chỉnh dịch vụ HST nhằm cung cấp các giá trị du lịch cho du khách và mang lại doanh thu lớn và bền vững. Trong trường họp này, việc điều chỉnh một dịch vụ (đó là nghề cá) sẽ duy trì khả năng phục hồi của HST và mang lại những lợi ích dài hạn như dịch vụ du lịch giải trí cũng như tính bền vững và ổn định của nghề cá và tăng cường khả năng cung cấp nhiều dịch vụ mà HSTkhác.
 
Bài học ở Việt Nam
Tăng trưởng kinh tế và các vấn đề tài nguyên và môi trường ở tỉnh Quảng Ninh: Môi trường Quảng Ninh nói chung, đa dạng sinh học Quảng Ninh nói riêng đang bị ô nhiễm và suy giảm nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó phải kể đến quá trình phát triển các ngành kinh tế chưa hài hòa với công tác BVMT, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu của Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên cho thấy, trong giai đoạn từ 2005 - 2010 xu hướng diện tích rừng trên đất liền và diện tích rừng ngập mặn ở khu vực Hạ Long có xu hướng giảm và liên quan đến chính sách phát triển kinh tế - xã hội như việc mở rộng ngành công nghiệp khai thác mỏ, xây dựng nhà máy xi măng, các nhà máy nhiệt điện, đặc biệt là việc cải tạo vùng ven biển cho mục đích dân cư, ví dụ như diện tích rừng ngập mặn trong giai đoạn 2005 - 2010 giảm 200 ha trong khi đất công nghiệp tăng lên tới 300 ha. Đồng thời, trong giai đoạn này có tới 30% tổng diện tích bãi triều bị giảm nhanh do san lấp xây dựng khu đô thị mới và khu công nghiệp. Trong những năm qua, tỉnh Quảng Ninh đang phải đối mặt với những thách thức lớn về việc cân bằng giữa khai thác than, BVMT và phát triển du lịch. Việc đưa ra các quyết định khó khăn để hài hòa giữa các lợi ích quốc tế (bảo tồn di sản), lợi ích quốc gia (an ninh năng lượng), lợi ích địa phương (công ăn việc làm, BVMT, phát triển du lịch) đã và đang trở nên ngày càng khó khăn và đòi hỏi một sự nhìn nhận vai trò của giá trị dịch vụ HST cũng như nhìn nhận các hệ lụy đánh đổi gây nên bởi những quyết định chưa hợp lý.
 
Nhìn nhận một cách đơn giản, vịnh Hạ Long cung cấp rất nhiều dịch vụ HST khác nhau. Trong đó, đầu tiên phải kể đến là dịch vụ du lịch - văn hóa. Theo số liệu thống kê của Sở Văn hóa Thể thao Du lịch, tổng khách du lịch đến Quảng Ninh trong năm 2011 đạt 6.200.000 lượt, trong đó khách quốc tế đạt 2.300.000 lượt, doanh thu du lịch ước đạt 3.400 tỷ đồng. Bên cạnh đó, HST này cũng tạo ra dịch vụ cung cấp (hải sản, nước...) có ý nghĩa vô cùng quan trọng cho Quảng Ninh nói riêng và Việt Nam nói chung. Vịnh Hạ Long cũng là nơi sống của các rạn san hô, cỏ biển, rừng ngập mặn (dịch vụ hỗ trợ). Tuy nhiên, việc khai thác các dịch vụ cung cấp như khai thác than ở khu vục xung quanh Hạ Long có những tác động không nhỏ đến HST ở đây, như làm ô nhiễm nước, hủy diệt các rạn san hô và rong biển, tác động tiêu cực tới rừng ngập mặn và ảnh hưởng gián tiếp và trực tiếp tới hoạt động phát triển du lịch.
 

Trên thực tế, các giá trị lâu dài và bền vững mà du lịch mang lại thường bị xem nhẹ. Trong khi đó các giá trị tích cực trước mắt từ khai thác than (tài nguyên hữu hạn) thường dễ đo đếm và nhìn nhận. Đồng thời, ít có các nghiên cứu định lượng một cách rõ ràng về tác động của khai thác than tới nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản và du lịch. Hay những hậu quả và thiệt hại lâu dài để phục hồi môi trường cũng chưa được xem xét nghiêm túc. Nói chung, một quyết định đưa ra như tăng sản lượng khai thác than ở cấp quốc gia với những mục tiêu lớn như an ninh năng lượng, phát triển ngành sẽ có những tác động tiêu cực ở cấp địa phương như ảnh hưởng tới môi trường và phát triển du lịch.
 
3. Kết luận
Các bài học trên cho thấy, nhiều dịch vụ mà HST cung cấp cũng như sự phức tạp trong mối tương tác giữa các dịch vụ HST. Các quyết định chưa phù hợp sẽ dẫn tới những hậu quả môi trường khó lường trước. Thực tế cho thấy, các vấn đề môi trường thường được quan tâm và giải quyết chỉ khi con người đã phải hứng chịu hậu quả thay vì có tầm nhìn chiến lược. Do đó, việc tăng cường năng lực cho các nhà quản lý về lồng ghép dịch vụ HST cũng như tăng cường năng lực xác định các hệ lụy đánh đổi trong quá trình ra quyết định là hết sức cấp thiết. Đồng thời, cân nhắc việc đánh đổi giữa mục tiêu trước mắt và mục tiêu dài hạn cũng như li ích và thiệt hại của các nhóm cần được thảo luận cỏi mở với sự tham gia của các bên
 
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
John R.B. Agard et.al, 2005. Chapter 12: Interactions among Ecosystem Services in Millenium Assessment. Pp 431 - 448. SPDA, 2009. Bio/uels in Peru: Issu.es át stake. The illustrative case/or trade-offs presented át CRES andACSC workshop in Ha Long. UBND tỉnh Quảng Ninh, 2011. Báo cáo tong hợp: Xây dựng kế hoạch hành dộng đa dạng sinh học tỉnh Quảng Ninh đến năm 2020. VýctorH Gutierrez-Velèz, Ruth DeFries, Miguel Pinedo-Vasquez, Marýa Uriarte, Christine Padoch, Walter Baethgen, Katia Fernandes, and Yili Lim. High-yield oil palm expansion spares land át the expense offorests ìn the Peruvìan Amazon. Environment research letter 6 (2011) 044029 (5pp) doi:10.1088/1748-9326/6/4/044029.
Hoàng Văn Thắng – Trần Chí Trung - Trung tâm Nghiên cứu Tài Nguyên và Môi trường - Đại học Quốc gia Hà Nội, dẫn lại từ: http://vea.gov.vn
Edited: 2 months  ago

ReplyQuote
  
Working

Please Login or Register